สมเสร็จเป็นสัตว์ที่อาศัยอยู่โดดเดี่ยวตามลำพังหรืออยู่กับลูก จะอยู่เป็นคู่ในฤดูผสมพันธุ์ช่วงเดือนเมษายนถึงมิถุนายน (Lekagul and McNeely,1977 ; Kanchanasaka, 2004 ) เนื่องจากมีตาเล็ก การมองเห็นไม่ดีนัก การดำรงชีวิตจะใช้จมูกในการดมกลิ่นมากกว่า การทำกิจกรรมของสมเสร็จจึงใช้เวลากลางคืนมากกว่ากลางวัน โดยมีเวลาการทำกิจกรรมอยู่ในระหว่าง 18.00 น.จนถึง 05.00 น. (Kanchanasaka, 2004) สมเสร็จเป็นสัตว์กินพืช จะกินยอดไม้ใบอ่อน และกิ่งที่แตกใหม่ โดยพืชอาหารที่สมเสร็จชอบประมาณ 48 เปอร์เซ็นต์อยู่ ในวงศ์ Euphorbiaceae และ Rubiaceae และพืชส่วนใหญ่ที่กินเป็นไม้ยืนต้น (Woody) ซึ่งมีบ้างเล็กน้อยที่เป็นไม้ล้มลุก (Williams and Petrides,1980) สมเสร็จชอบเดินเล็มยอดไม้ที่ขึ้นสองข้างทางไปเรื่อยๆ แต่จะกินยอดไม้ของพืชอาหารแต่ละชนิดเพียงเล็กน้อยเท่านั้น ถ้ายอดไม้สูงเกินไปสมเสร็จจะกัดลำต้นให้หักหรือใช้ขาหน้าคร่อมต้นจนลำต้นเอนหรือหักลงมา เส้นทางหินของสมเสร็จอาจเป็นทางด่านที่ใช้ประจำร่วมกับสัตว์อื่น หรือเดินหากินไปเรื่อยๆ ไม่มีรูปแบบที่แน่นอนไปตามลำห้วยเล็กๆ หรือพุ่มไม้รกในป่าดิบชื้นจากการศึกษาที่เขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสง กลุ่มพืชที่สมเสร็จชอบกินและแสวงหาในธรรมชาติมีปริมาณน้อย เมื่อเทียบกับปริมาณทั้งหมดในธรรมชาติส่วนใหญ่เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็ก และไม้พุ่มในป่าดินชื้นในวงศ์ Guttiferae Moraceae, Euphorbiaceae และ Rubiaceae รวมทั้งผลไม้ของต้นมะมุด(Mangifera fortida) และมะปริง(Bouea oppositiflia) (สมหญิง,2546) อาจกล่าวได้ว่า สมเสร็จเป็นสัตว์ป่าสำคัญที่มีส่วนช่วยในการกระจายพันธุ์ของเมล็ดไม้ป่า (Bodmer,1989) และพบว่า สมเสร็จกินผลไม้ขนาดเล็กที่หล่นรวมทั้งผลไม้ขนาดใหญ่ เช่น ทุเรียน และขนุนด้วย (William,1980)

สมเสร็จจะเป็นสัตว์ป่าที่ถ่ายมูลซ้ำที่เดิม โดยพบมากที่สุดบริเวณสันเขา (สมหญิง,2546) กองมูลส่วนใหญ่อยู่บริเวณโคนต้นไม้ ประมาณ 56 เปอร์เซ็นต์ ของกองมูลถูกกลบโดยเศษดินหรือใบไม้เก่า นอกจากนี้ยังพบมูลในน้ำบริเวณลำห้วยด้วย กองมูลของสมเสร็จมีลักษณะเป็นก้อนกลมขนาด 6.3X5.3 เซนติเมตร กองหนึ่งมีประมาณ 6-40 ก้อน (x =24) มีสีน้ำตาลถึงน้ำตาลเข้ม มูลสมเสร็จค่อนข้างหยาบ ประกอบด้วยเส้นใยพืชและเมล็ดไม้ (อุษณีย์, 2527 ; Kanchanasaka, 2004) นอกจากนี้สมเสร็จยังมีมีการติดต่อสื่อสารโดยการขูดดินซึ่งมักจะทำในบริเวณใกล้ต้นไม้ใหญ่ การขูดดินนี้จะพบมากบรเวณสันเขา และลาดเขาในฤดูฝน เนื่องจากในฤดูฝนการสื่อสารโดยใช้กลิ่นทำได้ไม่ค่อยได้ผล จึงทำให้มีการทำสัญลักษณ์เพิ่มมากขึ้น (สมหญิง,2546)

สมเสร็จมีระยะตั้งท้องประมาณ 390-407 วัน (Read, 1987) ตัวเมียตกลูกครั้งละ 1 ตัว ทุก 2 ปี ลูกที่เกิดใหม่มีขนสีน้ำตาล มีลาย เป็นแถบสีขาวเป็นแนวตามยาวลำตัวคล้ายลายแตงไทย ลายตามตัวจางหายไปและเปลี่ยนเป็นสีดำสลับขาวเหมือนพ่อแม่เมื่ออายุ 6-8 เดือน (สถาบันวิจัยวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีแห่งประเทศไทย, 2534) สมเสร็จเข้าสู่วัยเจริญพันธุ์เมื่อตัวผู้มีอายุประมาณ 3 ปี และตัวเมียมีอายุ 2.8 ปี (Wilson and Wilson, 1973)

ถิ่นอาศัยของสมเสร็จมีหลายแบบขึ้นอยู่กับฤดูกาลที่แตกต่างกัน ในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าห้วยขาแข้ง ช่วงฤดูแล้งสมเสร็จจะหลบไปอาศัยในป่าดงดิบที่มีสภาพร่มรื่นตามลำห้วยต่างๆ และเข้าไปใช้ประโยชน์ในป่าเต็งรังและเบญจพรรณในช่วงฤดูฝน (ณรงค์, 2531) ในภาคใต้สมเสร็จอาศัยอยู่ในป่าดงดินทั้งป่าดิบชื้น ป่าดิบแล้ง ป่าผสมพลัดใบชื้น รวมทั้งสังคมป่าทดแทน ที่ระดับความสูงตั้งแต่บริเวณลำห้วย เชิงเขา จนถึงยอดเขาที่ระดับความสูง 1,300 เมตร (Kanchanasaka, 2004) พบรอยตีนของสมเสร็จมากที่สุดบริเวณลาดเขาแต่ในฤดูแล้งพบรอยตีนสมเสร็จบริเวณเชิงเขามากกว่าในช่วงฤดูฝน ที่นอนของสมเสร็จพบบนสันเขามากที่สุด

สมเสร็จจะเลือกใช้พื้นที่ที่ที่มีลักษณะเป็นพุ่มรกทึบอยู่หลังโคนต้นไม้ใหญ่เป็นที่หลบพัก (สมหญิง,2546) ในอินโดนีเซียสมเสร็จเลือกอาศัยอยู่บริเวณที่ราบลุ่มในฤดูแล้ง และย้ายไปอาศัยบริเวณภูเขาในฤดูฝน (Van den Zon, 1976)

Samborn and Watkin (1950) ได้ประเมินความหนาแน่นประชากรของสมเสร็จในประเทศไทยไว้ประมาณ 0.035 ตัว ต่อตารางกิโลเมตร หรือ ประมาณ 9 ตัวต่อพื้นที่ป่าขนาด 256 ตารางกิโลเมตร จากการศึกษาประชากรของสมเสร็จในเขตรักษาพันธุ์สัตว์ป่าคลองแสง จังหวัดสุราษฎร์ธานีได้ประเมินความหนาแน่นของประชากรสมเสร็จ จากการศึกษารอยเท้าไว้ประมาณ 0.041 ตัวต่อตารางกิโลเมตร (Kanchanasaka,2004) และในอุทยานแห่งชาติทามันไนการ่า ประเทศมาเลเซีย พบว่ามีความหนาแน่นของประชากรประมาณ 0.08 ตัว ต่อตารางกิโลเมตร (Williams and Petrides,1980) โดยสมเสร็จตัวผู้จะมีอาณาเขตครอบครองทับซ้อนกับสมเสร็จตัวอื่นๆ และมีพื้นที่ครอบครองประมาณ 12.75 ตารางกิโลเมตร

จากการประเมินประชากรของสมเสร็จ โดยอาศัยข้อมูลจากการวิจัยที่มีอยู่คาดว่าจะมีสมเสร็จในป่าอนุรักษ์ในประเทศไทยประมาณ 700-1,000 ตัว ซึ่ง IUCN (2004) ได้จัดสถานภาพของสมเสร็จเอเชียไว้ในกลุ่มของสัตว์ป่าที่มีสถานภาพใกล้จะสูญพันธุ์ (Endangered Species) นอกจากนี้สมเสร็จยังถูกจัดเป็นสัตว์ในบัญชี 1 (Appendix l) ซึ่งห้ามมิให้มีการค้าตามอนุสัญญา CITES อีกด้วย

การล่าสมเสร็จเพื่อนำเนื้อมาบริโภคไม่เป็นที่นิยมกันมากนัก โดยเฉพาะในภาคใต้อย่างไรก็ตามลักษณะรูปร่างของสมเสร็จที่เป็นสิ่งดึงดูดใจแก่ผู้พบเห็นทำให้สมเสร็จเป็นสัตว์ที่สวนสัตว์ต่างๆ ต้องการนำมาแสดงให้แก่นักท่องเที่ยวชมจึงทำให้ยังมีการลักลอบล่าสมเสร็จที่มีชีวิตอยู่โดยใช้บ่วงขาที่ทำจากลวดสลิงมาขายอยู่บ่อยครั้ง

เนื่องจากประชากรของสมเสร็จมีถิ่นอาศัยอยู่ในพื้นที่ที่เป็นป่าอนุรักษ์เท่านั้น แม้จะมีการยกเลิกสัมปทานทำไม้ตั้งแต่ปี พ.ศ.2532 แล้วแต่การทำลายพื้นที่ป่าไม้ก็ยังคงดำเนินต่อไป โดยเฉพาะในบริเวณใกล้แนวเขตที่ติดต่อกับหมู่บ้าน ทำให้พื้นที่ป่าถูกแบ่งออกเป็นส่วนๆ ซึ่งจะมีผลต่อขนาดพื้นที่อาศัยของสมเสร็จ เนื่องจากสมเสร็จเป็นสัตว์ที่ใช้พื้นที่อยู่อาศัยเฉพาะภายในป่าดิบและป่าเบญจพรรณและจะหลีกเลี่ยงการใช้ พื้นที่ใกล้ชายป่า (Lyman,1996) ซึ่งส่งผลกระทบต่อความหลากหลายทางพันธุกรรมของสมเสร็จที่ต้องการพื้นที่ป่าผืนใหญ่เพื่อให้มีจำนวนประชากรมากเพียงพอที่จะรักษาความหลากหลายของพันธุกรรมไว้ได้